NAGLALAMAN ANG PELIKULA NG MATERYAL NA MAY KINALAMAN SA TRAWMATIKONG PANGYAYARI.
IPINAPAYO ANG DISKRESYON NG MANONOOD.
Magandang araw iyon.
Mararamdaman mo ang init mula sa bulkan.
Mararamdaman mong mainit-init ang lupa.
Makikita mo ang magagandang dilaw na kulay nito.
Pati na rin matitingkad na kahel.
Mga kulay lang sa lahat ng dako.
Lumalabas mula sa lupa ang usok.
Talagang makapigil-hiningang tanawin iyon.
Mukhang planetang Mars o kung ano.
Mas maraming usok kaysa inasahan ko.
Alam mong may kung anong
maganda at nakatatakot at gusto mo iyong makita.
Pero sinabi lang ng mga gabay namin, "Huwag lumapit sa gilid ng crater."
Talagang nababalisa na ako
at kinausap ko ang gabay namin
at tinanong ko siya, "Ano ang gagawin natin kung may pagputok?
Kasi medyo kinakabahan na ako rito."
Mahal ko ang asawa ko higit sa ano pa man,
pero ang pagiging balisa ay hindi na bago sa kanya,
kaya halos binalewala ko lang iyong sinabi niya.
Sinabi ko pa nga, "Hindi iyan puputok."
Bilang isang batang Kiwi,
saan pang lugar mas mabuting lumaki?
May mga burol, pangangaso, at pangingisda.
May karagatan para languyan.
Alam mo na, wala nang mas mainam pa.
Magandang komunidad ang Whakatāne, puno ng adventure.
Nasa silangang baybayin kami ng North Island.
Narito ang Auckland.
At nasa ibabang baybayin ang Whakatāne.
Binibigkas ito ng mga tao na "Wock-a-tain" o "Feck-a-tah-nee"
o "Wock-a-tah-nee" o kung anoman.
Pero isa iyong maliit na komunidad na punong-puno ng pag-ibig.
May 38,000 katao sa Whakatāne.
Nasa 51 porsiyentong ang hindi Māori,
at 48 porsiyentong Māori.
At sinusuportahan ng mga komunidad namin ang isa't isa.
Mayroon kaming magandang pook
at kasama roon ang aktibo at humihingang bulkan,
ang Whakaari, na ang pangalan sa Ingles ay "White Island".
Nasa 48 kilometro mula sa baybayin ng Whakatāne ang White Island.
Kapag nagmamaneho ka pababa ng baybayin,
tingnan mo
ang tanawin at makikita mo ang malalaking
haligi ng puting usok na lumalabas mula sa crater.
Talagang kahanga-hanga. Purong ganda iyon ng kalikasan.
Ayon sa kuwentong-bayan namin, nagmula kami sa mga bundok.
Sa katunayan, mga apo kami ng Whakaari.
At kami ang mga tagapag-ingat ng Island mismo.
Siya ay kamangha-manghang enerhiya at kapangyarihan sa sarili niya.
Pero napakaespesyal niya rin pagdating sa turismo.
PAPUNTANG WHITE ISLAND PALIPARAN NG WHAKATĀNE
Mahal ng mga tao ang White Island.
At napakaraming taong konektado sa White Island Tours dito.
Ang mga restaurant namin,
ang mga motel namin,
lahat na. Ang mga tindahan, ang mga boutique namin…
GUSTO KONG MAGLIBOT GUSTO KONG MAKARANAS GUSTO KONG TUMUKLAS
…lahat ng iyon ay nakadepende sa mga taong dinadala sa bayan namin ng turismo.
Ang kasal namin
ay ang pinakaperpektong mahiwagang araw.
Doon lang ako ngumiti nang ganoong katindi buong buhay ko.
Mahilig ako sa adventure.
Wala siyang hilig sa adventure.
Mas gusto ko iyong nagpapahinga lang,
iyong magre-relax lang sa dalampasigan, mga ganoon.
Kaya para sa honeymoon namin, nagtingin kami ng mga cruise.
Nahanap namin ang isang ito sa New Zealand. Ang sabi namin,
"Ayos ito! May nakakamanghang heograpiya ang New Zealand at
mga atraksyon. Mukhang perpekto ito."
Ako at ang kapatid ko,
gusto talaga namin ang anomang magbibigay sa amin ng maraming adrenaline,
o anomang maglalagay sa amin sa uri ng isang masayang panganib.
Kaya tumalon kami mula sa Auckland Tower.
Nag-black water rafting kami.
Dati nang nasa ilang mga cruise ang mga magulang ko,
at nagustuhan talaga nila iyon at iminungkahi nila sa amin,
sa amin ng kapatid ko, ang ideyang mag-cruise sa New Zealand.
At sa cruise na iyon, binigyan kami ng pamimiliang gawain sa lupain.
Ako ang pipili ng gawain sa isang araw,
at pipili si Matt ng gawain sa ibang araw.
Noong ikasiyam ng Disyembre, si Matt ang nakatakdang pumili ng gawain.
Mahilig ako sa anomang tungkol sa agham. At parang talagang interesante iyon.
Isang tunay na bulkang pwede mong lakaran at tingnan.
KARANASANG BULKAN NG WHITE ISLAND CRUISE AT GINAGABAYANG PAGTUKLAS
Kakaiba iyong White Island.
Hindi mo iyon karaniwang magagawa,
sa ibang pinakaaktibong bulkan sa mundo.
LUMAPIT SA DRAMA
Base sa paglalarawan, isang madaling pag-akyat lang iyon.
Hindi kailangan ng gamit o ano pa man para umakyat doon.
Aakyat lang sa crater, titingin sa loob, at makikita ang kahanga-hangang bulkan.
KAHANGA-HANGANG LAWA NG ASIDONG UMUUSOK
Parang kapana-panabik iyon, hindi mukhang mapanganib.
Sabi ko lang, "Okay, maganda iyan."
Tiningnan namin ang paglalarawan at ang sabi ko, "Okay."
Nakatira kami sa Hamilton sa New Zealand,
at full-time pastor ako sa isang simbahan.
Ang anak ko, pinag-aaralan niya ang geology at aktibidad ng bulkan,
at sabi ko sa kanya, "Dapat tayong pumunta habang may pagkakataon tayong pumunta."
Tapos, para sa ika-50 kaarawan ko,
sinorpresa niya ako ng mga tiket para pumunta sa Whakaari.
Lunes ng umaga, tahimik.
Hindi gaanong mabigat ang trapiko.
Dumating kami sa opisina ng turismo at binasa namin
ang ilang mga dokumento ng kaligtasan, at hiniling sa aming isulat lang
ang mga numero namin at mga numero ng mga kamag-anak namin.
Alam kong mapanganib at naroon ako kasama ang anak ko.
Hindi ko siya ilalagay sa panganib.
Pero walang sandaling natakot ako sa talagang ginagawa namin.
Magandang umaga!
Noong araw na iyon, may ilang mga bangkang lumibot sa Island,
at nasa Phoenix kami.
Umalis kami sa pier,
naglakbay sa ilog sa loob ng lima o sampung minuto.
Lalagpasan mo ang River Bar papunta sa bukas na karagatan.
Tapos, mula roon papunta sa White Island.
Umalis kami sa pangunahing barko bandang 9:00 am.
Isang oras kaming nag-bus papunta sa Whakatāne,
sa daungan kung saan kami manggagaling kasama ang 40 o higit pang ibang turista.
Sumakay kaming lahat sa Te Puia,
at sabi ng gabay, bagong barko raw iyon.
Kakukuha lang yata nila roon noong taong iyon.
May apat na gabay sa Te Puia.
Mga tagaroon sila sa Whakatāne,
at sobra silang nananabik na ikuwento sa amin ang kasaysayan ng White Island.
Noong umaga ng ikasiyam ng Disyembre,
ang mga gabay ay ako at sina Hayden, Tipene, at Jake.
Inihanda namin ang bangka at umalis na parang karaniwang araw lang.
Papalapit sa pampang, gagabayan namin kayo sa paglibot sa loob ng crater.
Aabot ito ng mga isang oras hanggang isang oras at kalahati.
Mahilig sa outdoors ang nakababata kong kapatid na si Hayden,
at gustong-gusto niya ang tag-init.
Noong 2009, nagsimula siyang maging gabay sa Whakaari.
Mayroon siyang detalyadong diary ng bawat biyahe niya papunta sa Island,
at nakasama siya sa 1,111 biyahe.
Kamangha-mangha iyon.
Hindi ko alam na iyon ang pang-1,111 na biyahe ni Hayden sa Island. Hindi.
Si Hayden siguro ang isa sa mga pinakamatatagal nang gabay.
Tumulong siyang turuan ako sa trabaho,
at pagkatapos ng trabaho, pupunta kami sa lokal na samahan ng pangingisda
o pupunta kami sa Tarawera Falls.
Wala siyang inuurungang adventure.
Nagkaroon siya ng malaking pagmamahal para sa buong kapaligiran.
Hindi lang para sa Whakaari, hindi lang para sa bulkan.
Bumubugso ang hangin, malalaki ang mga alon.
Maraming kawawang pasahero ang talagang
inilipat sa likod ng Te Puia
kasi naduduwal sila.
Nakaupo ako kasama ang pamilya ko, para naming…
hindi naman sa pinagtatawanan sila, pero tumatawa nang kaunti,
ngumingisi lang sa isa't isa. Nasisiyahan kaming nasa tubig.
At nasisiyahan kami sa maalong biyahe.
Wala kaming kaalam-alam na magiging ganoong kaalon ang dagat.
Nasa bangkang iyon kami sa loob ng 90 minuto.
At hindi bababa sa pito o walong tao ang nagsusuka dahil lang
taas-baba ang barko,
at makikita mo ang karagatan tapos langit, tapos karagatan tapos langit.
Sobrang lapit ko nang magsuka.
Literal na hawak ko nang ganito ang sikmura ko.
Isang oras at kalahati papunta at isang oras at kalahati pabalik.
May mga araw na pupunta ka roon at pwedeng maalon,
pwedeng nakatatakot. Kung hindi ka sanay na nasa bangka sa loob ng isang oras,
medyo mabilis kang maduduwal.
Kaya may isa pa ring pamimilian.
Pwede kang sumakay sa helicopter, at 20 minutong paglipad lang iyon.
Paggising ko noong araw na iyon,
medyo kinakabahan ako at medyo stressed.
Unang araw iyon na pinayagan akong mag-isang maglipad ng mga pasahero.
Una akong pumunta sa New Zealand para sa lisensya ko.
Naghahanap lang ng magandang lugar para matutong lumipad.
Sa maaliwalas na araw,
kung lilipad ka mula sa mainland, makikita mo ang White Island.
Deretso lang ang paglipad papunta roon.
At ang mga kondisyon noong araw na iyon… perpektong kondisyon ang mga iyon.
Habang papalapit ang Phoenix sa Island,
nagsimula ang crew na ihanda kami sa pagbaba.
At sabi ng anak ko, "Tara, Pa, gusto kong mauna sa Island."
Nagsimula ang paglibot
at mabagal lang kaming naglakad.
Ang dalawang gabay, isa sa kanila ang nauna,
mahuhuli ang isa, at bilang isang grupo, mananatili kami sa pagitan nila.
Para iyong eksena mula sa Jurassic Park
kapag nilapitan mo.
Ang unang paglapag sa White Island, para sa akin, ay parang paglapag sa buwan
kasi kakaiba itong klase ng kapiligiran.
Pagkatapos naming lumapag, pinayuhan ko sila tungkol sa kaligtasan.
Nagsimula akong maglakad papunta sa crater.
Nasa ilalim ng tubig ang malaking bahagi ng bulkan
kaya tuktok lang nito ang nakikita mo.
Ang White Island ay isang stratovolcano.
Kapag pumuputok ito, wala itong mga daloy ng lava tulad ng mga bulkan sa Hawaii.
Para itong nagbababa ng mga layer ng mga bato
at abo at binubuo nito ang sarili nito sa ganoong paraan.
Nang dumating ang Te Puia sa Island,
kinailangan naming sumakay sa maliliit na bangkang tinatawag nilang bangkang Zodiac.
Mga inflatable rubber boat lang iyon.
Mabilis lang talagang biyahe iyon sa Island.
Oo, mga isa o dalawang minuto.
At nakarating sila sa napakamaugang sementong daungan
na may kinakalawang na bakal na hagdan.
May mga tunog ng along humahampas sa dalampasigan
at humahampas sa pampang na nagbibigay sa hanging-dagat ng amoy ng asin.
At mayroon ding
halos parang matindi at masangsang na amoy ng asupre.
Mukhang patay ang lugar. Walang senyales ng buhay.
Nang umalis kami mula sa daungang iyon at nakita namin sa unang pagkakataon…
May larawan ako sa isip ko ng hitsura ng bulkan,
at hindi ito iyon.
Walang lava. Maraming-maraming usok lang.
Napakaganda noon,
pero pakiramdam ko, talagang nasa gitna kami ng kawalan.
Mula roon, bumuo kami ng magkakahiwalay na mga grupo.
Ang mga gabay ko sa Island ay sina Hayden at Tipene.
Si Tipene, ang alam ko, ay baguhan. Tinuturuan siya ni Hayden.
Mausisa si Tipene.
Napakaraming tanong.
Ipinagmamalaki niyang isa siyang Māori.
Nasasabik siyang makuha ang trabahong iyon.
Natutuwa siya roon, sumasakay sa bangka, nakikihalubilo sa mga tao.
Gusto niyang nagkukuwento sa kanila
ng mga mito at alamat na Māori.
Hindi siya dapat magtatrabaho nang araw na iyon.
Mamimili sana kami.
Pero tinawagan siya para humalili sa iba at nagtrabaho siya.
Ang mga gabay, piloto, at skipper,
kilalang-kilala nila ang Island hanggang sa pinakahuling bato.
Sila ang pinakanakakikilala sa Whakaari higit kaninoman.
Sige, kayong lahat! Maligayang pagdating sa White Island.
Ako ang magiging gabay ninyo ngayon sa munting paglibot natin sa Island.
Binigyan nila kami ng hard hat na may chin strap,
tapos ay binigyan nila kami ng respirator.
Ang gagawin natin, pupunta tayo sa gilid dito
paakyat sa pangunahing crater na iyon.
Hihinto tayo sa ilang interesanteng punto sa daan.
Magbabahagi ako ng ilang impormasyon tungkol sa Island.
Kung maayos na ang lahat,
sisimulan na nating ang paglibot.
Nasa oras umalis ang unang grupo
matapos ang maikling payong pangkaligtasan.
Nagtitipon-tipon pa ang grupo namin.
Para saan ito?
Susupsupin ninyo iyan
at tutulong iyang maglabas ng laway,
nang sa ganoon ay anomang iritasyong makuha ninyo mula sa usok mismo,
ay mapagaan iyon. Para hindi kayo sobrang uubo.
Ang landas sa Island track ay isang ikot na nagsisimula sa dalampasigan.
Kapag nakarating na sa crater,
babalik at iikot sa Island.
LAWA NG CRATER
Tapos, balik sa bunganga sa pasukan.
HELIKOPTER
Maraming gas sa Island na sumusubok makalabas.
Sinusubukang tumagos sa isang malapot
at maputik na bagay.
Kaya mayroon kang maririnig na parang kumukulong ingay.
Ang nangyayari ay sumasama ang asupre sa usok palabas.
Tumitigas iyon at bumabagsak ulit sa ibabaw ng sarili nito,
at bumubuo ng istrukturang parang tsiminea sa isang bahay.
Kaya tinatawag namin iyong lugar ng tsimineang asupre.
Ang tanawin ay binubuo ng mga bato, abo, at putik.
Pero nagkalat sa paligid
ng mga kulay-abo ay mga deposito ng asupre
na pinakamagagandang matitingkad na dilaw
at matitingkad na puting kristal na parang kumikinang sa liwanag ng araw.
Mararamdaman mo ang lawak
at kapangyarihan ng pinapasok mo.
Itong sulyap sa Inang Kalikasan
sa kanyang pinakamaganda pero pinakamakamandag.
Sabi ng gabay namin, karaniwan daw na ang lawa ay magandang mabughaw na berde
at puti iyon noong araw na iyon dahil siguro noong magdamag
ay nagkaroon ng kung anong aktibidad
na naging sanhi para mahulog pabalik sa lawa ang abo.
Sa tingin ko ay madalas mangyari iyon,
pero mukhang walang problema ang mga gabay doon kaya 'di ako nag-alala.
Nagsimula kaming maglakad papunta sa crater.
Huminto kami para kumuha ng mga larawan kada ilang yarda,
at kinausap ko ang gabay namin at tinanong ko siya,
"Kailan ang huling pagputok?
Kasi ako… Medyo kinakabahan na ako rito."
Sabi niya, may isa noong 2013, isa noong 2016.
At para akong, "Katapusan na ng 2019 ngayon at talagang kinakabahan ako."
Binanggit ni Hayden na ang Island ay nasa pangalawang antas ng panganib.
Hindi niya inilarawan ang ibig sabihin noon sa sandaling iyon.
Pero sinabi niyang mas mataas ang tsansa ng aktibidad, na nakababahala para sa'kin.
Unang antas, pangalawang antas, maliit na bagay lang iyon.
Sa una, walang masyadong nangyayari. Sa pangalawa, mas maraming aktibidad,
at ang pangatlong antas ay pagputok, kaya alam mong…
Napakalaki ng pagkakaiba sa pagitan ng una at ikatlong antas.
Bumalik kami sa baba kung saan kami nagsimula.
Bumalik kami sa Phoenix at naghahanda pa lang kaming umalis.
Nakikipag-usap kami sa isa sa mga gabay namin
tungkol sa
kung nagkaroon ba ng aktibidad ang bulkan sa White Island noong magdamag o
ay noong walang tao roon.
Para bang umaamo ito para bumisita ang mga tao.
Para bang, "Puputok ako kapag wala kayo."
Habang umaalis kami sa Island at pabalik na, lumingon ako sa crater,
nakikita ko ang paglibot mula sa kabilang bangka.
MATAPOS MAKAALIS ANG PHOENIX, 47 KATAO ANG NANATILI SA ISLA.
Laging masayang umakyat sa crater
at marinig ang mga taong magpigil ng hininga at sabihing,
"Wow," at "Diyos ko, kahanga-hanga ito,"
at pagkatapos ay kukuha sila ng mga larawan.
May mga geologist na pumupunta para makita at pag-aralan iyon…
at mayroon ding mga karaniwang tao na parang,
"Gusto ko lang ng larawan ng crater, gusto ko lang ilagay sa Instagram."
Nakarating kami sa tuktok ng crater bandang
alas-dos ng hapon.
Nakatingin ka lang sa nakanganga at walang katapusang hukay ng usok.
Nakapanliit na tanawin iyon.
Binigyan nila kami ng isa pang pagkakataong
kumuha ng larawan sa harap ng crater.
Napansin ko ang isa pang bangka. Kaaalis lang ng Phoenix mula sa Island,
tapos ilang minuto kaming nanatili roon sa itaas,
tapos ay nagsimula na kaming bumaba.
Iniisip ko, "Okay, pababa na kami.
Patapos na ang paglibot." Kaya medyo mas magaang na ang pakiramdam ko.
Dahil mula sila sa cruise ship,
medyo mahigpit ang oras namin,
kaya mabilis kaming kumilos. Pabalik na kami noon sa daungan.
Siguro nahuli nang sampung minuto sa amin ang isa pang paglibot,
kaya paalis kami sa crater at paakyat sa crater si Hayden.
Mula sa crater, parang iikot ka pabalik
tapos panibagong 500 metro o higit pa papunta sa dalampasigan.
May apat akong pasahero noon, dalawang mag-asawa.
At sa puntong iyon, doon namin nalagpasan ang mga nasa bangka,
ang mga grupong naglalakad papunta sa crater.
Nakilala ko si Hayden at binati ko si Hayden…
habang paakyat siya sa crater kasama ang grupo niyang naglilibot.
Pumunta kami sa asidong lawa.
Nakikita namin ang pagbula sa gitna ng mga usok
na dumaraan sa mga mukha namin.
Sinabi ni Hayden na pwede lang kami roon nang dalawa hanggang tatlong minuto,
sapat lang na oras para tumingin at kumuha ng mga larawan dahil
ang mga lumalabas na kemikal doon sa itaas
ay mas mapanganib.
Nagmamadali ang lahat na kumuha ng larawan.
Oras na para umalis, isang pila.
Nasa harap ang kapatid ko kasama si Hayden.
Kasama ko ang mga magulang ko sa gitna ng grupo.
Sa kalagitnaan ng daan papuntang daungan, may dalawang batis ng tubig
at galing ang mga iyon sa iba't ibang bahagi ng Island.
Kaya talagang pinahinto kami ng mga gabay
at ipinalagay ang mga daliri namin sa tubig para tikman iyon.
Talagang malalasahan mo ang iba't ibang mineral na naroon.
Katitikim ko lang sa tubig, at nakatalikod ako sa crater,
at narinig kong sinabi ng isa sa mga turista, "Hoy, tingnan ninyo iyon."
Lumingon ka at makikita mo ang maliit na itim na ulap na lumalabas sa bulkan.
Hindi nakatatakot iyon. Kumuha pa nga ako ng larawan.
Para lang usok sa tsiminea. Walang tunog.
Lumingon kaming lahat para makita ang halos mukhang itim na paputok,
o parang isang dementor sa Harry Potter na may itim na mahabang buntot.
Kaya inilabas namin ang mga telepono namin at kumuha ng mga larawan.
Sandali lang kasunod noon, may isa pang mas malaking pagputok.
na sinundan ng malaki, mas malaki pang grupo ng mga bato, lumipad sa ere,
at unti-unti iyong lumaki sa lakas at sukat.
Alam ko agad,
masamang ito. Dapat tayong tumakbo.
Lumingon ako at nakita ko ang usok.
Mas matangkad na iyon sa White Island.
Alam ko na agad ang nangyayari.
Natataranta na ang utak ko,
at sinusubukan ko lang bilisang isipin kung ano ang dapat gawin.
Sa likod ko,
narinig kong sumigaw si Kelsey, "Takbo!" Tapos, iyon na ang simula.
-Takbo! -Takbo!
Annie!
KUHA SA TELEPONO NG NAKALIGTAS
Natataranta na ako noon. Nangyayari ang pinakamasama kong bangungot.
Naririnig namin si Hayden sa harap, sumisigaw na tumakbo.
Natataranta na kami noon,
at nagsimula nang tumakbo para sa kaligtasan namin.
Kasunod ko sa likod ko ang mga magulang ko.
Mararamdaman mo ang anino ng pagsabog na umaangat sa likod namin.
Nakatakbo at nakapagtago kami sa likod
ng napakalaking tumpok ng mga bato bago kami tabunan ng ulap ng abo.
Naging kulay itim ang buong paligid.
Ang maririnig mo lang ay ang tunog ng pag-ugong at atungal.
Sa puntong iyon, wala na akong magagawa.
Papunta kami sa kabilang dagat-dagatan na nasa kabila lang ng talampas
at saka pumutok ang bulkan.
Diyos ko. Naku po.
Pinanonood ko ang pag-angat ng usok at napakaganda nito.
Ang puti ay purong puti, ang itim ay madilim.
Para lang iyong… Kamangha-manghang sandali iyon.
Sa loob ng ilang segundo, ang maganda ay naging nakatatakot.
Ang ulap ng abo ay gumulong pababa ng talampas.
Napagtatanto na ng crew kung ano ang nangyayari.
Nagsimulang magmatulin ang bangka.
Nasa labas pa rin kami. Sinabihan ng crew na pumasok ang lahat sa cabin.
Pumasok na ang lahat!
-Bilisang pumasok! -Pasok!
Diyos ko!
Naglalakad kami pupunta sa pampang at tinanong ako ng isa sa mga pasahero ko,
"Dapat ba tayong tumakbo?" At lumingon ako at
saka ko nakita ang malaking pagputok na nangyayari.
Lumingon ako sa kaliwa ko noon at nakita
ang mga parang projectile na parang babagsak papunta sa amin.
Sa akin, parang aakyat iyon nang libo-libong talampakan
at hindi titigil.
Tiningnan ko ang helicopter
na nasa mga 300 hanggang 400 metro ang layo sa akin.
Kaya… hindi na kami makasasakay doon.
Ang maaari na lang gawin ay pumunta sa tubig.
Kaya sinabi ko sa kanilang tumakbo sa tubig.
Pagkarating ko sa pier, hindi na ako nag-alinlangang tumalon.
Lumubog ako sa tubig at pinigil ang paghinga hanggang makakaya.
Biglang naging itim ang buong paligid.
AUDIO SA TELEPONO NG NAKALIGTAS
Tinatamaan ako ng mga bato at sunod-sunod na tumatama sa hard-hat ko.
Iyon ang pinakamadilim na bagay na nakita ko buong buhay ko.
Mas madilim sa anomang gabing naranasan ko, itim na itim.
Kung nagbabasa ka ng akda tungkol sa mga pyroclastic flow,
malalaman mong hindi nakaliligtas ang mga tao.
Alam kong wala kaming tsansa kung lalabas kami,
kaya kailangan lang naming magtago at umasa.
Idiniin ko ang salamin at gas mask sa mukha ko at hindi ko ito binitawan.
Narinig kong sumisigaw ang ibang tao.
Kakila-kilabot talaga.
Malinaw kong naaalalang naramdaman kong parang sinusunog ang likod ko.
Sunog na sunog na ang mga braso at binti ko, hindi ko na sila naramdaman.
Narinig kong sinabi ni Matt, "Patawad, Lauren."
At nadurog noon ang puso ko.
Hinawakan ko ang kamay niya kasi inisip kong siguradong
mamamatay kami noon at gusto ko lang na makitang magkasama ang mga katawan namin.
Napakatindi ng amoy.
Iyong init pa lang ay malaking pahirap na.
Sinusunog ako ng buhay ng napakainit na usok.
Ginawa ko ang lahat ng makakaya ko para pigilan ang paghinga.
Na panatilihing sarado ang bibig at mga mata ko.
Sinubukan kong kumilos sa posisyong fetal kaya likod ko ang pinakanapuruhan.
Sa ilalim ng tubig ay walang ingay.
Hinihintay mo na muling lumabas ang liwanag.
Pakiramdam mo ay hindi mo alam kung kailan matatapos ang lahat,
dahil wala talagang liwanag, kawalan lang.
Sa isang punto, may sumilip na liwanag. Tiningnan ko iyon.
Naisip ko, "Salamat sa Diyos."
Lumangoy ako papunta roon, pero nawala ulit.
Sinabi ko kay Matt na mahal ko siya. Isinisigaw ko iyon kada dalawang segundo.
"Mahal kita."
"Mahal kita," at ang naririnig ko lang ay ang pagsigaw niya sa sakit.
Hindi ko pa siya narinig sumigaw nang ganoon.
Napakatindi lang ng sakit. Natupok ng apoy ang mga damit ko.
Dalawa hanggang tatlong minuto ang itinigal ng pagputok.
Iyon ang pinakanakatatakot na dalawang minuto ng buhay ko hanggang ngayon.
Naisip ko, "Ito na iyon.
Ito na ang huling araw ko sa planeta. Mamamatay kami sa honeymoon namin."
Naaalala kong dumungaw ako sa bintana,
at biglang hindi ko na makita ang Island. Nawala na iyon.
Para bang bumabagal ang takbo ng oras.
Lagi kong sinabi noon, "Kung anoman ang mangyari sa akin,
pakiramdam kong namuhay na ako, para sa edad ko, ng isang napakagandang buhay
at kontento ako sa narating ko."
Pero sa sandaling iyon, naisip ko, "Hindi, hindi pa ako handang pakawalan ito.
Ipagpapatuloy ko sigurong…
gawin ang lahat ng makakaya ko para makalabas dito nang buhay."
Nagsimulang tumigas sa ibabaw ng tubig ang abo,
nagsimulang muling lumiwanag, at saka ako umahon.
Nilingon ko ang Island.
Makikita mo ang lahat ng… Mayroon pa ring kaunting abo sa hangin
na parang pabagsak sa Island.
Ang una kong ginawa ay isigaw ang pangalan ni Lauren.
Napakasama ng kalagayan ko, natakot akong baka namatay na siya.
Naaalala kong sobra akong natakot.
Okay lang.
Kaya kalaunan…
nang makita ko siyang gumagalaw, sinabi niya yatang, "Narito ako."
Iyon ang pinakamalaking ginhawang naramdaman ko sa buhay, nang tumugon siya.
Pinakamasamang bangungot ko iyon kung makaligtas ako pero siya hindi.
Mas masama iyon kaysa… ano pa man.
Hindi ko iyon matatanggap.
Nang matapos ang pagputok,
dahil siguro sa pagkagulat, tumayo ako at naglakad nang ilang metro.
Malapit kami sa asidong lawa.
May mga hiyawan, sigawan, iyakan.
Nakita ko ang ilang mga taong gumugulong sa lupa… nahihirapan,
sobrang nasasaktan, talagang nakakikilabot na tanawin.
Unti-unti iyong humina at saka tumigil at
naging panatag at tahimik. Kaya naisip ko,
"Ngayon na o hindi kailanman."
Kaya tumayo ako at nagsimulang sumigaw na sundan ako ng lahat
at tumayo tapos magsimulang bumalik sa daungan.
Maayos ang kalagayang pisikal ko.
Pero lahat ng nasa Island noong pagputok, wala sa kanilang maayos.
Walang nakatakas sa usok na iyon.
Ang usok na iyon ay nasa 200 digri Celsius.
Kaya… lalabas kang parang pinakuluang manok,
kung dederetsohin.
Tumingin lang ako sa braso ko at
may parang buong layer ng balat na nakalaylay.
Alam kong masama ang lagay ko at alam kong masama ang lagay niya.
Ang naiisip ko lang ay, "Aalis na tayo sa isalng ito ngayon din."
Pakiusap, takbo! Takbo! Pakiusap, takbo!
Nahihirapan talaga akong lumakad.
Dalawang beses akong bumagsak.
Mas malala ang pagkasunog ni Matt kaysa sa akin
dahil mas kaunting damit ang suot niya, pero tinutulungan niya ako.
Tumatakbo ako sa purong adrenaline.
Medyo natatandaan ko kung nasaan ang daungan at doon ako patungo.
Sa puntong iyon, nakita ko ang isa sa mga grupong naglalakad papunta sa pier
at nagsimula silang magtipon-tipon sa pier.
Mga 20 o higit pang kataong naghihintay ng tulong.
Hindi ko alam na gagawin namin ito,
pero ibinalik ng skipper ang bangka
sa pinanggalingan namin.
At habang bumabalik kami roon,
pumunta kami sa anino ng ulap ng abo, kaya biglangdumilim.
Diyos ko po.
Whakatāne Coast Guard, Phoenix, kopya ninyo?
TATLONG MINUTO MATAPOS ANG PAGPUTOK
Narinig ko ang tawag sa VHF ng skipper na kilala ko,
para bang natataranta.
"May mga tao sa Island at pumuputok ang bulkan."
At maririnig mo ang pagkataranta sa boses niya, na seryoso ang nangyayari.
Biglang nagsimulang tumunog ang mga telepono ko.
Pagkatapos ay tumakbo ako sa tapat ng paradahan ng sasakyan,
sa may ilog kung saan tanaw ang White Island.
At iyon nga, mayroong malaking ulap sa ibabaw ng Island,
at hindi iyon humuhupa.
Diyos ko.
Nasa mga limang minuto pa lang ang nakalipas
at nagtatanong na ulit siya kung nasaan ang tulong,
kaya binigyang-diin noon ang kagipitang naranasan nila.
Humihingi sila ng tulong,
at dalawang minuto pa lang ang nakalipas, nagtatanong na sila, "Nasaan ang tulong?"
PULIS
May pumasok sa opisina namin, lagpas 2:00 pm,
at sinabi sa aming pumuputok ang Whakaari.
Hindi namin direktang tanaw ang Whakaari, pero sa itaas ng mga burol,
nakita namin ang napakalaking ulap.
Sinabi ng isang staff, "May mga camera naman.
Tingnan natin ang mga camera."
At nakita namin ang mga maliliit na itim na tuldok,
at napagtanto naming mga tao iyon, at doon
naging malinaw na may mga tao roon.
Nagtatrabaho kami.
May deadline kami.
Narinig namin ang mga sirena at para kaming, "Ano'ng nangyayari?"
Nagmaneho ako papunta sa Mataatua Reserve,
pumarada ako, tumakbo ako paakyat, tumakbo ako sa malawak na damuhan.
Alam naming may mali.
Mas malaki kaysa karaniwan ang usok.
Nakatitig lang ang mga tao sa pagputok ng Whakaari.
Nasa bahay ako at nakita ko ang balita.
Nagsimulang dumating ang mga tao sa bahay ko at…
sinusubukan ko pa ring
intindihin ang mga nangyayari.
Nag-iisip…
Nasa isang libing ako ng isang Māori
at nararamdaman ko sa enerhiya
ng pagsasalita ko roon na may hindi magandang nangyayari.
Nang dumungaw ako, nakita kong umaangat ang usok
at hindi iyon karaniwang ulap ng bulkan sa ibabaw ng Whakaari.
Napakadilim at napakabigat noon.
Nang maisip kong tunay iyon, bigla na lang akong bumigay at umiyak.
PULIS
Sa simula, may kaunting kalituhan sa kung sino-sino ang mga turistang
pumunta sa Island,
at kung sino ang nagdala sa kanila roon.
Pero sigurado kaming
may mga taong naiwan sa Island sa oras ng pagputok.
Tumawag kami para magpasaklolo sa Whakatāne Coast Guard,
at nagbangka sila papunta sa White Island.
Pero isa't kalahating oras na biyahe iyon sa dagat.
Nakakainis dahil dapat kaming…
Gamit ang mga bangka namin papunta sa ganoong kalayo,
medyo matatagalan talaga.
Mula sa Auckland, pumunta rin sa White Island ang mga rescue helicopter.
May mga ambulance helicopter.
Mga helicopter ng Westpac Rescue.
Mga eksperto sila sa paghahanap at pagliligtas
na mayroong kompletong kinakailangang kagamitan,
pero nasa isang oras din ang layo nila mula sa Island.
-Diyos ko, may mga tao roon. -Tingnan ninyo ang bangka.
Nang una kaming bumalik sa dagat-dagatan,
nakita naming balot ang lahat ng gray na abo.
Hindi maproseso ng utak mo ang nakikita mo.
Ang nakakuha ng pansin ko ay ang helicopter na ito.
Uy, tingnan mo ang helicopter na iyon. Hayun, o.
At kitang-kita kong naitulak iyon patalikod.
Kalahati noon ang nasa labas na ng deck at baluktot ang mga rotor.
Iyon ang unang beses na talagang sinimulan kong isipin ang tungkol sa
mga puwersang talagang nangyari sa pagputok na iyon.
Naaalala kong kumuha ako ng tatlo o apat na mga larawan
ilang minuto matapos naming umalis sa daungan.
Kung titingnan mo talaga nang malapitan,
makikita mo ang maliliit na tuldok ng mga taong nasa ibabaw ng crater.
Malapit pa rin sa crater ang grupo ko.
Nasa bandang 100 hanggang 150 metro
ang layo namin mula sa pinagputukan.
Sa kaliwa ko, nakita ko ang mga magulang ko.
Nakaupo ang tatay ko, nahihirapan sa gas mask niya.
Hindi ko makita ang kapatid ko noon.
Nakita ko ang nanay ko…
nakahiga lang doon. Hindi talaga gumagalaw…
o nakikipag-usap sa anomang paraan.
Napakaraming tao…
Nagpapatuloy ang Island sa pagbuga ng usok mula sa lawa ng crater.
Nakita namin ang mga tao sa daungan.
Hindi bababa sa 16 ang nakikita ko.
Diyos ko, balot sila ng abo.
Diyos ko. Banda roon.
Pagkakita namin kung gaano kasama ang pagputok,
parang nabago ang layunin namin.
Pangangailangan na ngayon ito para tulungan ang mga tao.
Sa puntong iyon, dapat akong magdesisyon.
Lalangoy ba ako papunta sa bangka para siguruhing ligtas ako,
o babalik ako para subukang tumulong?
Oras ito na sinusubok ka at gagawin mo ang makakaya mo.
Lumangoy ako pabalik sa pier at tinulungan ang mga taong sumakay sa mga rubber boat.
Natataranta't nag-uunahan ang lahat na makasakay sa bangkang Zodiac na iyon.
Hindi namin alam kung unang pagputok iyon bago ang pangunahing kaganapan.
Kaya talagang nagkakagulo kami sa daungan. Kailangan naming makaalis ng islang ito.
Baka tumalon ako.
-Sandali lang! -Sandali!
-Tulong! -Sandali lang!
Sinubukan naming makasakay sa unang bangka,
na talagang huminto sa daungan, pero nanulak ang mga tao para unahan kami,
hindi kami makasakay. Kaya sa sumunod, kinuha ko ang hagdan para makasakay,
tapos parang bumagsak na lang ako sa bangka.
Okay, kayong lahat.
Huwag ninyo akong hawakan,
huwag ninyo akong hawakan.
Sa puntong iyon, medyo magulo,
kaya sinusubukang tumalon ng mga tao,
at dapat mo silang paatrasin. Medyo itulak sila paatras.
Naaalala kong inabot ko ang mga kamay nila, tinulungan sila sa bangka,
at basta na lang matutuklap ang mga balat nila.
Para kang nasa isang… pelikula tungkol sa giyera.
Diyos ko.
-Naku… -Sige na.
-Tulong! -Tulong!
Bumalik sa Phoenix ang bangka,
at naglabas ng tatlo o apat na first aid kit ang isa sa mga gabay,
at nakikita kong natataranta siya.
Medyo malapit ako sa kanya at sinabi kong,
"First-aid trained kami ng anak ko.
Pwede ba kaming tumulong?"
Ang sagot niya ay, "Kailangan namin ang lahat ng makukuha naming tulong."
Kaya kinuha ko ang first-aid kit,
naglakad papunta sa likod ng bangka.
Ang mga unang nakaligtas
ay sumasampa sa bangka.
Naghanda kami ng triage,
pinauupo namin sila. Sinusubukan lang naming mabawasan
ang sakit ng pagkasunog gamit ang malamig na tubig.
Sumisigaw lang sila, "Ialis ninyo ako rito. Ilayo ninyo ako rito."
Narito ang mga bangka, narito na ang mga bangka!
-Diyos ko. -Gumagana ang makina ninyo.
Mayroong 45% hanggang 80% ang sunog, mayroong buong katawan.
Kaya ang tsansang makaligtas matapos ang 45 porsiyento ay malaki ang ibababa.
Kaya alam mong ang mga mga taong ito…
ay mamamatay sa loob ng susunod na oras, habang pabalik sa pampang.
Nakakilabot ang sitwasyong iyon.
At sa puntong iyon, puno na ang bangka.
Kaya dapat kaming bumalik sa pampang sa pinakamabilis na kaya namin.
NAGBOLUNTARYO ANG ILANG MGA CREW NG PHOENIX NA MANATILI SA ISLA
UPANG MAGHANAP NG MGA NAKALIGTAS.
NAGSIMULA NA NOON ANG 90 MINUTONG PAGLALAKBAY PABALIK SA MAINLAND.
30 MINUTO MATAPOS ANG PAGPUTOK
Tinawagan ako ng asawa ko
at sabi niya, "May malaking usok na lumalabas sa Whakaari,
ayos lang ba ang lahat?"
Sabi ko, "Sa tingin ko. Wala pa akong naririnig na anoman
pero naniniwala ako
na sasabihan tayo ni Hayden."
At tinanaw ko ang karagatan, at
grabe, ang bulkan-- May malaking haligi ng usok na umaangat.
Nagmamaneho ako sa may baybayin
at doon ko napansin ang napakalaking usok,
mas malaki sa karaniwan at siguradong mas madilim kaysa karaniwan.
Tinitingnan ko at iniisip ko, "Iyan ay… May nangyayari."
May mensahe ang Volcanic Air na nagkaroon ng pagputok.
Nakita ko sa isa sa mga camera para sa bulkan
na nasa baybayin ng Whakatāne.
CAMERA NG GEONET PARA SA BULKAN IKASIYAM NG DISYEMBRE 2019
Naging malinaw na
hindi maaaring wala kaming gawin.
Alam naming may mga tao sa Island.
May mga gamit at kakayahan kami para tumulong
at iyon ang tamang gawin, at iyon ang ginawa namin.
Tulad sa lahat ng bagay,
pagdating sa pagdedesisyon sa isang sakuna,
kikilos ka o hindi. Kaya kumilos ako.
Tinawagan ko si Tim at sinabi ko, "Pupunta ako."
At sinabi niya, "Oo, magkita tayo roon sa itaas."
Tinawagan ko dalawang bihasang tauhan ko.
Sabi ko, "Ihanda sa paglipad ang makina,
kargahan ng gasolina, kumuha ng mga gamit na sa tingin ninyo ay magagamit natin,
kumuha ng mga sobrang mask at tubig."
Tapos ay lumipad na sila. Matapos ang ilang minuto, sumunod ako.
40 MINUTO MATAPOS ANG PAGPUTOK
Maririnig mo ang usapan sa radyo
at doon ko narinig ang boses ni John Funnell.
Noong mga oras na iyon,
inililipad ko sa Whakatāne ang eroplano ko,
sinusubukan lang ang ilang mga bagong kagamitan.
Doon ko narinig si Mark Law sa radyo, nananawagan para sa fixed-wing.
Kinailangan namin ng iikot sa itaas na parang relay station
o paraan para magpasa ng komunikasyon,
dahil napakalimitado ng coverage ng telepono sa White Island.
Walang pirming radyo o anomang sistema ng radyo roon.
Nagprisinta ako.
Marami akong gasolina, kaya kong magpaikot-ikot doon.
At… hindi sumagi sa isip ko na huwag tumulong.
Lahat ng mga biktima ay tila nakahiga sa paligid ng bangka,
sa harap at likod.
Lahat kami may gampanin, tumutulong sa mga tao.
Bawat isa yata sa aming nasa bangkang iyon ay tumulong.
Ang mga inaasikaso namin ay mga nabalatang kamay,
binti, mukha, pero ang mga paso ay higit na mas malala kaysa roon.
Naalala kong mahalagang sandali iyon kung saan naisip ko,
"Ano ang lalapnos sa iyo na tatagos sa damit,
pero hindi masusunog ang damit?"
Napagtanto kong malala pa sa nakikita ang pinsalang idinulot ng usok.
Walang lugar para sa amin sa loob ng cabin.
Nauwi kaming nakasakay sa dulo ng barko,
natatalsikan ng tubig-alat, sa malamig na hangin at araw.
Nakatatakot na biyahe iyon pabalik.
Tingin lang ako nang tingin sa malayo at inisip ko,
"Bakit wala pa tayo roon? Siguradong ilang oras na."
Maririnig mo sa makina ng bangka na punong-punong na talaga ito.
Kaya para iyong, "Kaya mo iyan, bangka. Tuloy-tuloy lang, Phoenix."
Ang Phoenix ay may sakay na 26 na sugatan o
kritikal ang lagay.
Doon ko naisip,
"Lintik, napakarami pang tao ang kailangang balikan."
21 KATAO ANG NANATILI MALAPIT SA GILID NG CRATER, PINAKAMALAPIT SA PINAGPUTUKAN.
Malapit ako sa asidong lawa.
Nakaupo lang akong umuugoy sa sakit.
Napakahapdi ng buong katawan ko. Nakikita ko ang mga braso ko,
balot ng gray na abo.
Iniisip ko, "Mamamatay ako rito. Mamamatay ako, iyon ang mangyayari."
Nakaupo ako sa gitna ng mga… humigit-kumulang anim na tao.
Mga taong patay na o naghihingalo na.
Sa oras na iyon, maririnig mo ang mga boses na dahan-dahang nawawala.
Nababawasan na ang hiyawan.
Naging mas tahimik ang pag-iyak.
Alam kong pinakamalaki ang posibilidad na makaligtas
mula sa anomang uri ng troma kung magagamot ka sa loob ng isang oras.
Matapos umupo roon sa loob ng kalahating oras,
napagtanto kong wala nang sasaklolo.
Pero biglang may nag-udyok sa akin.
"Basta tumayo ka at humanap ng tulong."
Ang tumayo at lumakad palayo sa mga magulang ko,
iyon ay… sasabihin kong pinakamahirap na bagay na kinailangan kong gawin.
Pero nang mahanap ko ang lakas, hindi paglalakad ang nangyari
kundi pag-ika. Sapilitang pagtulak sa sarili kong patuloy na umusad.
Mga 15 o 20 minuto sa biyahe pabalik,
doon nagsimulang maghiyawan ang mga tao,
sinasabing, "Kailangan ko ng tubig!"
Ginawa lang namin ang makakaya namin para kina Matt at Lauren.
At sa mga lalaki sa harap.
Ang laman ng first-aid kit ko
ay walang halaga kompara sa lalagyan.
Inilabas ko ang laman ng first-aid kit at pinuno ko ang lalagyan ng tubig.
Binuhusan lang namin ng malamig na tubig ang mga kamay nila,
sa mga bahaging nabalatan.
Humihiyaw ang lahat para maibsan ang sakit nila.
Sa tingin ko'y ginagawa lang namin ang makakaya namin sa sandaling iyon.
Ilang beses akong sinabihan,
"Dapat kang maupo,
marami ka sigurong nalanghap na abo at iba pa."
Pero… napakahirap umupo sa ganoong sitwasyon,
kaya magpapatuloy ka na lang.
Binalot nila ako sa kumot para manatili akong mainit,
at pati si Geoff Hopkins ay inilapit ang katawan niya para mainitan ako.
Sabi niya sa akin, "Hindi ako makaliligtas.
Hindi ako makaliligtas."
"Oo, makaliligtas ka. Hindi ito ang katapusan ng buhay mo.
Maraming mga taon ka pang mabubuhay."
Hiniling niyang hawakan ko lang ang kamay niya,
at hindi ko mahawakan iyon dahil sunog na sunog talaga.
Hindi ako talaga ako relihiyosong tao, pero nanalangin ako sa Diyos noon,
na tapusin na ang buhay ko
para lang hindi na ako masaktan. At doon ako hinimatay.
Napakahirap sa aking huminga.
Pakiramdam ko ay napakabigat ng mga binti ko.
Malaking pagsisikap sa bawat hakbang… para patuloy na sumulong.
Naalala kong sinabi sa amin noon ni Hayden sa payong pangkaligtasan na subukang
sundan ang batis pabalik sa dalampasigan.
Umikot ako sa liko sa daan kung saan kinailangan kong tumawid sa batis.
Napakainit noon, nasusunog iyon, at kinailangan kong tumalon para tumawid.
Ang gusto ko lang gawin ay maupo lang ulit.
Pero alam kong kung magpapahinga ako at mauupo, hindi na ulit ako makatatayo.
Habang papunta ako sa Island, makikitang
may pag-aabo pa, matindi pa.
Malaking haligi ng abo at usok.
Kaya naisip ko, "Okay, magtitingin ako sa paligid."
Kaya lumipad ako sa may crater.
Naaalala kong tumingin ako sa baba at nasabing, "Naku, parang tao iyon.
Parang marami.
Hindi, parang lalaking nakaupo iyon."
Tapos naisip ko, "Sandali, napakarami pa."
Sinusubukan kong lumipad na parehong may mga radyo at telepono.
Lumilipad ako salungat sa ulap ng abo, at sa isang banda,
atras-abante lang.
Alam kong dapat naming maipagbigay-alam ang impormasyon sa mga kinauukulan
tungkol sa kung gaano kalala ang sitwasyon para makapagplano sila
at makapagdagdag ng mga kagamitan kung kailangan.
Sinabi ko kay Mark, "Kailangan nating malaman ang bilang ng patay
at bilang ng nasugatan."
Sinubukan kong lumapag sa ilang lugar, pero masyadong maalikabok,
kaya hinanap ko ang isa sa mga helipad kong kahoy
at lumapit papunta roon
at lumipad lang deretso doon, sa gitna ng isang tila brownout.
Iniwan kong umaandar ang sasakyan. Kinuha ko ang mask ko at tumalon palabas.
May nakita akong mga bakas ng paa sa batis.
Nakatutok ako sa pagpaplano ng paglapit ko sa Island.
Talagang maalikabok,
kaya kailangan ay handa talaga kaming lumapag.
Nalimutan kong isuot ang mask ko at hindi ako nakalayo sa helicopter
bago ko naisip na mahirap huminga roon sa labas.
Mahirap talaga. Dapat ay naka-mask ka.
May nakita akong isang tao, tapos isa pa.
May nakita akong marami sa mas malayo.
Gising, pero medyo gising lang.
Umiiyak ang mga tao nang mas malakas kaysa sa iba.
Makabubuo ako ng larawan ng nangyayari doon sa ibaba.
Patuloy lang kaming nakahahanap ng mas maraming taong nangangailangan ng tulong,
at iyon ay… Mabilis na naging napakalinaw sa akin,
na isang matinding kalamidad ang kinahaharap namin.
Tinawag ko ang mga tauhan ko at
sinabihan ko sila, "Napakaraming tao rito.
Patay ang ilan sa kanila.
Maraming buhay at pupuntahan natin silang lahat."
Pinapasa namin ang impormasyon sa kontrol ng trapiko sa himpapawid,
para ituro nila ang dalawang helicopter ng Westpac Rescue sa White Island.
Sabi ko, "May mga tao ritong sobrang nasasaktan
at wala kaming gamit pangmedikal.
Wala kaming mga helicopter na may mga stretcher.
Kailangan namin kayo rito sa Island."
Sumagot sila agad.
"Direkta kaming pupunta."
Kaya tinawagan ko si Mark at sinabing, "Parating na ang tulong.
Malapit nang maibsan ang sitwasyon."
Kaya sa oras na iyon, sinimulan naming asikasuhin
ang lahat ng mga taong naiwan,
tinatanggal ang bara sa mga daluyan nila ng hangin,
ang bara sa mga ilong, inilalagay ang ilan sa recovery position,
muling pagsusuot ng mga gas mask sa mga tao,
at pagdampi ng tubig kung saan pwede.
Tuloy-tuloy hanggang dumating ang tulong.
Nahuhulog pa rin sa amin ang abo,
at paminsan-minsan kaming nakaririnig
ng malalakas na pagsabog habang may nangyayari sa usok.
Gayon pa man, tuloy-tuloy lang kami.
Tinagpo ng bangka ng Whakatāne Coast Guard ang Phoenix sa gitna ng daan
pabalik sa Whakatāne, tumabi sa gilid.
Nagsabi ang skipper na mayroon silang maraming kritikal na taong sakay.
Kaya napagkasunduang italaga ang crew ng ambulansiya
sa Phoenix para tumulong pag-asikaso sa kanila sa biyahe pabalik.
Sumampa ang mga paramediko, at muling kaming umandar.
Ang inasahan ko ay, "Bahala na ang mga paramediko."
Pero ang realidad, kahit may malaki silang kit,
walang anoman sa kit na iyon ang makatutulong.
Sinabi lang ng paramediko, "Ituloy lang ninyo ang ginagawa ninyo.
Patuloy ninyong palakasin ang loob nila. Wala na tayong iba pang magagawa."
Nagsimulang magtipon ang mga tao sa harap ng tubig
sa bunganga ng ilog.
Marami akong nakitang mga ambulansya at pulis.
Parang bawat taong
miyembro ng frontline emergency staff ay naroon.
Nang malaman naming pabalik na ang mga bangka,
saka ako pumunta para ihanda ang pier para sa kanila
dahil alam kong darating sila sa unang pier at magbababa ng mga tao.
Nasa paligid lang kami, sinusubukang tukuyin
kung saan kami magtatayo ng triage para sa mga bababa sa mga bangka.
Medyo itinatanggi ko, medyo hindi ko mapaniwalaan.
Naisip ko, "Dapat sigurong tawagan ko si Hayden."
Sinubukan ko siyang tawagan at wala akong nakuhang tugon.
Siguro sa pagiging maliit na komunidad,
ang ugnayan ng mga koneksyon mo ay kumakalat nang mas malawak,
kaya tinawagan ng asawa ko ang kaibigan ng pamilya namin
at itinanong kung maayos ang lahat,
at sabi niya, "Hindi."
Sinundo ko ang mga bata at nagmadali papunta sa bayan.
Nagmaneho kami papunta sa Whakatāne,
deretso sa White Island Tours.
Nakita lang namin ang mga ambulansiya at mga pulis sa lahat ng dako.
Naroon ang buong pamilya, naghihintay lang ng balita.
Nakarating ako sa tumpok ng mga bato,
kung saan tanaw ang tubig, at nasabi kong,
"Nagawa ko." At nasa harapan ko mismo
ay isa sa mga miyembro ng crew mula sa Phoenix.
May radyo siya sa bibig
at may sinasabing parang, "Wala nang iba, baka oras nang umalis."
Pagkarinig na pagkarinig ko noon, sumigaw ako gamit ang natitira kong lakas.
Parang paghiyaw na rin.
Tapos ay lumingon siyang gulat na gulat ang mga mata,
na parang nagsasabing, "Diyos ko."
At sinabi niya lang agad, "May nakaligtas."
A… "Tara na."
At pagkalagay ko ng mga braso ko sa mga balikat niya,
naaalala kong sinabi ko, "Ang pamilya ko."
Ang gusto ko lang gawin noon ay payagan niya akong dalhin siya
kung nasaan lahat.
Sabi niya, "Huwag kang mag-alala, ibabalik ka na natin ngayon sa barko."
Kaya sumakay kami sa Te Puia at umalis.
Hindi ko na namalayan ang oras dahil abalang-abala ako
at sinusubukang makipag-usap sa kontrol ng trapiko sa himpapawid.
"Kailangan namin ng agarang tulong dito. Patuloy kaming nakakikita ng nakaligtas
at nangangailangan ng mas maraming tulong."
Tumawag sila siguro makalipas ang limang minuto
at sinabing, "Inutusan kami ng Sentro ng Komunikasyon
na huwag kaming pumunta sa Island."
Ginawa ang desisyon sa mas mataas na antas,
ipinagbawal ang paglipad sa lugar na iyon.
Dahil ito sa panganib sa paligid ng Island.
Nakalalason, maasido, at mapanganib sa sinomang rescuer.
At mayroon ding malaking tsansa ng isa pang pagputok.
Sa puntong ito, lubos na mapanganib
para sa mga pulis at mga rescuer na pumunta sa Island.
Ang Island ay kasalukuyang balot ng abo at materyal ng bulkan.
Sinusunod natin ang ekspertong payo ukol sa kaligtasan ng tangkang pagliligtas.
Tinawagan ko ulit ang grupo ni Mark sa lupa at sinabing,
"Gawin ninyo ang kaya ninyo gamit ang mayroon kayo.
Mag-isa lang kayo."
Sabi niya, "Hindi sila pupunta."
Kaya sabi ko, "Talaga? Okay."
Kaya dumako na kami sa pangalawang plano,
at iyon ay, "tayo na ang bahala rito."
80 MINUTO MATAPOS ANG PAGPUTOK
Nakatatakot na sitwasyon ang hinaharap ni Mark at ng grupo niya,
maraming mga pasyenteng may matinding antas ng pagkasunog.
Ito ang bagay na laman ng mga bangungot.
Sa puntong ito, natipon namin ang lahat
at tulong-tulong kami sa pagtukoy ng pagkakakilanlan ng mga nakaligtas,
at sinimulan namin silang isakay sa helicopter.
Ang sabi namin, "Isakay muna natin ang mga buhay paalis ng islang ito."
Habang isinasakay namin ang mga tao, napagtanto namin ang lala ng mga pinsala.
Paltos ang buong binti, at kapag sinusubukan naming buhatin,
natutuklap ang mga balat nila sa kamay mga namin,
dumidikit sa damit namin, mga ganoong bagay.
Pero hindi ka pwedeng tumigil at isipin iyon.
Kailangan mong magpatuloy at kausapin ang mga tao.
Sabihin sa kanila ang gagawin mo.
"Okay, sasakay ka sa helicopter.
"Iaangat ka namin doon."
"Dalawampung minuto na lang ang layo mula sa ospital."
Alam mo, kapag bumigay na ang mga tao at nasa bingit na ng kamatayan,
napakamakapangyarihan ng mga salita.
Wala kaming oras para hilahin ang mga upuan namin.
Kinailangan naming iangat ang mga tao.
Gumamit kami ng mga seatbelt para lang manatili silang nakaangat.
Nakapagpasok na rin kami ng limang tao sa unang helicopter, saka ito umalis.
Nagsakay rin kami ng mga tao doon sa akin, at lumipad na ako.
May isa akong sakay sa helicopter ko,
tapos may isa pa ulit.
Wala na kaming maisasakay pa sa likod ng helicopter ko.
Lumipad na ako kasama ang dalawang iyon.
Hiniling ko noon na sana'y may ibibilis pa ang lipad ng helicopter ko,
at ang iniisip ko lang sa biyahe pabalik
ay ang mga tao sa likod ng helicopter ko.
Binigyan namin sila ng tubig para subukang makatulong.
At para… Pero hayun.
Matinding pagsisikap iyon sa parte nila.
Halos wala na silang ibang magagawa pa.
Wala nang iba pang nakaligtas.
Ang mga taong naiwan sa Island ay ang mga pumanaw na.
12 SUGATANG KATAO ANG DINALA PABALIK SA MAINLAND NG TATLONG HELICOPTER.
8 NAMATAY NA BIKTIMA ANG NANATILI SA ISLA.
2 ORAS MATAPOS ANG PAGPUTOK
Habang papalapit kami sa lupa, sinabi ng skipper na si Mike,
"Kumapit kayo dahil itotodo na namin ang bilis nito."
Hindi huminto ang bangkang iyon nang dumaan ito sa sabangan.
Tumuloy lang iyon sa ganoong bilis hanggang sa ilog,
na noon pa lang namin nakita.
Naaalala kong iniisip kong, "May dahilan kaya bumibilis nang ganito ang bangka."
May linya ng mga paramediko, linya ng pulis,
linya ng bombero,
at nakatingin lang silang gulat,
sinusubukang unawain ang nakikita nila.
PATROL NG KOMUNIDAD
Nagulantang siguro sila.
Doon namin unang nakita ang mga nasawi.
Hindi pa ako nakakita… ng katawan ng tao
na naputukan ng bulkan, kaya hindi ko talaga alam…
kung ano ang hitsura noon.
Naaalala ko…
ang isang pulis na paparating na maraming dalang Glad Wrap.
Sinusubukan nilang kunin ang lahat ng mga bagay na makukuha nila
mula sa mga lokal na tindahan para ipambalot sa mga sugat ng paso.
Narinig kong sumigaw si Geoff sa mga paramediko,
"Unahin siyang ibaba. Kritikal ang lagay niya."
Naglakad pababa ng bangka si Matt at ikinamangha ko iyon.
Malinaw kong sinabi na ayaw kong mahiwalay sa asawa ko,
kaya pinayagan nila akong sumakay sa ambulansiya kasama niya sa ospital.
Sa kinaroroonan ko, ang tatlong taong nasa akin…
may sandaling ang isa sa kanila ay bumagsak na lang,
bumagsak sa akin.
At…
At tingin ko na sa sandaling iyon,
nagkaroon ako ng pagtatanto.
PULIS
Naaalala kong tumayo ako, huminga,
tumalikod at humarap sa kabilang panig ng ilog,
at humarap ulit sa kabila
na mayroong kalinawan tungkol sa kung ano ang dapat gawin.
May bombero at ambulansiya at pulis.
At sa paanoman, sa gitna ng mga taong iyon,
nakita ko ang nanay at kapatid ko,
at naisip ko, "Hindi nila ako dapat makitang ganito."
ST. JOHN - AMBULANSIYA
Kaya tumayo ako, pero hindi ko talaga maiunat ang mga binti ko.
Kinailangan kong magpaika-ika sa gilid ng bangka,
saka ako dumeretso sa ambulansiya,
dahil ayaw kong makita nila ako na iniinda ang matinding sakit.
Ang mga unang biktima ng pagputok ng bulkan
na kinuha mula sa White Island ay malinaw na may mga paso.
Siyempre, may mga ilan pa ring hindi pa nahahanap.
Nasa 20 sa kanila ang tinatayang nasa kritikal na kondisyon.
Nagmadali ako papunta sa bayan.
Naroon ang mga magulang ko.
Sinabi ng isa sa mga skipper, "Hindi pa bumababa si Hayden."
"Hindi pa siya… Hindi pa siya bumababa."
Pero hindi siya 100 porsiyentong sigurado kung nasaan siya.
At sabi namin, "Hindi pwede, paano?"
Hindi raw niya alam kung nasa helicopter o wala, hindi siya sigurado.
Itinodo namin ang bilis ng paglipad.
Siguro mga 120 knots.
May mga utos mula sa Serbisyong Pagsagip
na dapat kaming tumungo sa airport kasama ang lahat ng mga pasyente,
pero sabi ko, "Hindi namin gagawin iyan.
Pupunta kami sa ospital."
Sayang lang sa oras ang gusto nila.
Para sa akin, binigo na kami ng Serbisyong Pagsagip.
Pero hindi kami bibiguin ng ospital dahil naroon na kami.
Ipapasok namin sila sa ospital,
at maraming tao roon ang mabilis silang maaasikaso.
Naisip ko, "Mag-aalala si Mama sa atin
kapag bigla na lang tayong hindi nakatawag sa kanya."
Nasa akin pa rin ang telepono ko, kaya hiniling ko sa isa sa mga naroong
tawagan ang mama ko. Hindi ko mabuksan dahil kailangan ng fingerprint,
at wala na akong natirang fingerprint.
Hi Mama, ako ito. Gusto ko lang sabihin sa iyo,
at hindi ito biro,
talagang pumutok ang bulkan habang nasa Island kami,
kaya nasa isang ospital kami sa New Zealand.
Hindi ko alam kung gaano ako katagal dito,
pero gagawin ko ang makakaya ko para balitaan kayo.
Sa puntong iyon, nagkahiwalay kami.
Hindi ko talaga naintindihan kung gaano kasama ang lagay ko.
Lalong hindi ko inasahang mako-comatose ako
sa New Zealand sa loob nang mahigit isang buwan.
Pinutol nila ang wedding ring ko at nagmakaawa ako sa kanilang
huwag gawin iyon kasi kakakasal ko lang.
Nadurog lang ang puso ko at hindi ako makatingin habang pinuputol nila.
Nanggaling ka sa isang sitwasyong kailangan ng pagmamadali,
papunta sa biglang pagtigil ng pagmamadali.
At saka pa lang,
nang ang ginagawa namin ay ipinasa
sa mga propesyonal,
naming nasimulan unawain ang mga nangyari.
Tinawagan ko ang asawa ko.
Pagkasagot na pagkasagot niya, hindi ako makapagsalita.
Bigla na lang bumagsak ang mga luha ko.
Lahat ng tao ay
emosyonal at pisikal na sugatan sa puntong iyon.
Si Jolene, ang kasintahan ko, ay sinundo ako, at nagawa kong,
yakapin siya at…
doon ko yata unang beses naramdaman ang lahat.
Narinig namin mula sa mga pulis na may walo pang nasa Island,
sa Whakaari, na pumanaw na.
Isa si Tipene sa kanila.
Bumagsak ako sa sahig.
Hindi ako makapaniwalang naririnig ko…
Parekura ang tawag namin. Trahedya.
Nang marinig naming lumapag na ang huling helicopter,
tinawagan ko si Mark Law para sa balita tungkol sa nangyayari.
Pakiramdam ko lang, bilang magkakaibigan,
parang… oo, dapat naming sabihin sa kanila
sa lalong madaling panahon.
"Naroon ako kasama ni Hayden at siguradong namatay siya."
Nakita niya si Hayden, at…
Nakita niya siya sa Island, at sinabi niyang 'di raw siya nakaligtas.
Naikuwento ni Mark ang tungkol sa mga bakas ng paa sa abo,
at naniniwala silang sina Hayden at Tipene iyong kumilos
at tumulong sa huling mga tao
na maging komportable sa mga huling sandali nila.
Alam kong pareho sina Tipene at Hayden na inuuna ang iba bago ang sarili nila.
Pero hindi na siya uuwi.
Malinaw na ngayong may dalawang grupo sa Island,
iyong mga nailikas,
at iyong mga malapit sa pagputok.
Sa mga namatayan o nawawalan ng pamilya at mga kaibigan,
nakikidalamhati kami sa inyo sa sandaling ito.
Kasama ng mga mahal ninyo sa buhay ang mga Kiwi
na nagpatuloy sa inyo rito at nakikiramay kami sa inyo at sa kanila.
Ang opisyal na bilang ng nasawi sa pagputok ng bulkang iyon
sa New Zealand ay nasa walo ngayon.
Siyam sa kanila ang kumpirmado nang patay,
pinakahuli ang magkapatid na binata…
Ang mga namatay sa sakuna noong Lunes ay umakyat na sa hindi bababa sa 15.
Matapat siyang lingkod-bayan…
Kasama sa 21 biktima ang asawa niyang si Gavin
at 15 taong gulang na anak na babae, si Zoe.
Hindi ko talaga alam ang nangyari sa loob ng tatlong linggo.
Wala pa ring nagsasabi sa akin.
Pero isang kaibigan ko ang dumalaw sa akin sa Burns Unit,
sabi ko, "Kumusta si Hayden? Nagulat akong hindi ko pa nakikita si Hayden."
At tiningnan niya lang ang pamilya ko at umiyak lang silang lahat.
At oo, ganoon ko nalaman.
Nagising ako noong Disyembre 17.
Ang lolo ko ang nagsabi sa akin ng masamang balita.
Ang tatay ko ay itinakbo ni Mark Law deretso sa ospital kung saan,
sa kasamaang palad, ay bumigay siya sa mga pinsala niya.
Namatay ang nanay ko sa Island,
at siya ay…
nakuha ng New Zealand Army makalipas ang ilang araw.
Hindi nila alam kung nasaan ang kapatid ko o kung ano ang nangyari sa katawan niya.
Nang mamatay ang ninunong si Tītahi,
sinasabi sa kuwentong-bayan namin na ang espiritu niya
ay nagbagong-anyo bilang isa sa mga bantay ng karagatan ngayon.
Ang mga patay din ay naging katulad ng ninunong si Tītahi.
Nagbigay na si Whakaari ng utos niya, pahintulot niyang
manatili sila roon bilang mga bantay, kaitiaki, magpakailanman.
Nasa posisyon na sila kung saan hindi sila kailanman malilimutan.
18 BUWAN MATAPOS ANG PAGPUTOK
Magaganda ang ibang mga araw, ang iba ay hindi,
sa totoo lang.
Alam kong tinitingnan ako ng mga tao, tinitingnan nila ang mga kamay ko.
Ayaw ko iyon.
Pakiramdam ko ay dapat ko sila palaging unahan ng paliwanag
kung saan galing ang mga ito.
May mga araw na mas madadali kaysa iba.
Sige. Brussels sprouts sa isang banda,
mga mansanas at kamote sa kabila.
Nagsasanay kami ng asawa kong tumakbo sa half-marathon.
Ang mga araw na kung saan nakatutok ako sa mga bagay tulad ng pagtakbo,
maganda ang mga iyon, at nakikita ko ang hinaharap ko.
Nakikita ko ang masasayang araw, at kaya kong hindi isipin ang bulkan.
Pero… Oo, talagang mahirap ang ilang mga araw.
Oo.
Ang palasinsingan ko ay hindi na gumagana nang maayos,
at talagang hirap ako sa paggamit ng dominante kong kamay.
Sa ngayon, buwan-buwan pa rin kaming nagpapaopera.
Napakahaba lang ng panahon ng paggaling na ito.
Ang pagputok ay dalawang minuto, pero ilang taon na ang idinulot nito.
Naiintindihan kong walang may kontrol sa kalikasan,
pero dapat mo man lang akong bigyan ng pagkakataong magdesisyon nang may alam.
Kung alam ko lang noon ang alam ko ngayon,
hinding-hindi kami tatapak sa islang iyon. Hindi talaga.
Nasunog ako mula sa itaas ng bota
hanggang sa hangganan ng shorts ko at sa likod ng mga binti ko.
Hindi napuruhan ang likod ng mga tuhod ko dahil sa pagkakayuko ko.
Pinrotektahan noon ang likod ng mga tuhod ko at mabuti iyon.
Alam ko ang pwedeng mangyari doon.
Pero hindi ka naniniwalang mangyayari iyon sa iyo.
Hindi nabago nito ang opinyon ko sa pakikisalamuha ko sa kalikasan.
Hindi ako magkukulong na lang sa kuwarto
kasi anong klaseng buhay iyon?
Siguro ay alam ko na ngayong kaya kong lagpasan ang kahit ano,
at mahalagang leksyon iyon.
Hindi siguro sa iba, pero para sa akin, may halaga iyon.
Sa buong panahon ng pamamalagi ko sa ospital,
kumuha ako ng larawan ng paggaling ko tuwing kamakalawa,
para mabalik-balikan ko at makita kung gaano kalayo na ang narating ko.
Sumailalim ako sa pitong operasyon.
Sinabihan akong isang taon ako mamamalagi sa ospital.
Pero ipinagmamalaki ko na ang nanatili lang ako roon
nang wala pang dalawang buwan.
Sutil ako.
Hindi ako sumusuko. Patuloy lang akong susubok nang susubok.
Tumatanggi akong sumuko gaano man kahirap.
Mahilig pa rin ako sa panganib.
Pero kalkuladong panganib yata ang katagang dapat sabihin.
Wala sila dapat doon.
Hindi dapat pumunta roon kahit kailan.
Natatanaw ko ang Whakaari mula sa tahanan ko.
Natatanaw ko iyon mula sa bawat kuwarto sa bahay ko. Oo.
Sa totoo lang, mas mabuti kung hindi ko na makikita iyon.
Kaya isasara mo na lang ang kurtina. Tatanggapin ang mga nangyari.
Mananalangin sandali.
Tapos gawin mo ang parehong bagay sa susunod na araw, at…
Oo.
Sa tingin ko, sa ilang paraan,
naintindihan namin ang Island,
na walang may alam sa kahihinatnan.
Ginagawa ng Inang Kalikasan ang gusto niyang gawin.
Pero mayroon ding kalikasan ng tao.
Sa gitna ng pagsubok,
likas sa mga taong tumulong sa kapwa.
Karaniwang mga taong ibibigay ang sarili nilang mga buhay para tulungan ang iba.
Ganoon ang mga tao… ang mga mabubuting tao sa mundo.
Maraming positibong naidulot ang isang kahindik-hindik na pangyayari.
Umaapaw ang suporta ng komunidad.
May mga naging kaibigan akong hindi ko ipagpapalit sa mundo.
Kailangan mong tingnan ang positibo,
dahil kung hindi ay susundan ka lang ng trahedyang iyong habang-buhay.
Ang gym ko at ang mga katrabaho ko,
mga kaibigan ko, pamilya ko,
silang lahat ang nagtutulak sa aking magpatuloy.
Binigyan nila ako ng lakas para magsumikap.
Lalo na ang lolo ko, ang sandigan ko.
Sinamahan niya ako mula sa simula.
At hindi ko mararating ito kung hindi dahil sa pagmamahal at suporta niya.
Mayroon akong perpektong hindi napasong parte sa pulso ko.
Iyan ang eksaktong bahagi kung nasaan ang kamay niya.
Para iyong ganito.
Oo. Kaya ang kamay na ito ay mas maayos kaysa sa isang ito.
Ni hindi ko kayang gumawa ng kamao sa kamay na ito,
at sa kamay na ito kaya kong gumawa ng buong kamao.
Lagi akong mananatili sa tabi niya, lagi.
Mahal na mahal ko lang siya at lalo pa kaming pinaglapit nito.
Sinusubukan kong pumunta roon kada ilang buwan para mangumusta.
Beer na Steinlager ang paboritong inumin ni Hayden,
masarap na beer ng mga Kiwi.
Magdadala kami ng isang dosena at mauupo kami roon, at kahit sinong kasama namin,
iinom kami at lagi kaming nagbubuhos ng isa sa dagat.
Ayaw ko mang nagsasayang ng isa, lagi kaming nagbubuhos ng isa at…
at pinaiinom siya.
Maghahanap ka talaga ng maliliit na sandali at senyales,
siguro para maghanap ng mga paraan para magpatuloy.
Sa harap ni Inang Kalikasan at sa lahat ng kaya niyang ibato sa atin,
dapat pa rin nating alalahaning bilang mga tao, sandigan natin ang isa't isa.
ANG PAGPUTOK NG WHAKAARI O WHITE ISLAND AY KUMITIL SA BUHAY NG 22 TAO.
WALANG PARTIDO O INDIBIDWAL NA TUMANGGAP NG RESPONSIBILIDAD
PARA SA MGA NATAMONG SUGAT AT NAWALANG BUHAY.
NANANATILING SARADO ANG ISLA SA LAHAT NG MGA BISITA.
BASE SA ARTIKULO SA OUTSIDE MAGAZINE
"ANG TUNAY NA KUWENTO NG PAGPUTOK SA WHITE ISLAND" ISINULAT NI ALEX PERRY
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni Ewygene Templonuevo